گروه تاریخ «سراج24» - محمد عباسی
نفت ایران همواره در طول تاریخ مورد توجه و تطمیع استعمارگران قرار گرفته است و یکی از دلایل توجه کشورهای استعمارگر به ایران منابع سرشار نفت کشور است، از این رو واقعه 29 اسفندماه 1329 که به عنوان روز ملی شدن صنعت نفت ایران نامگذاری شده است از وقایع مهم تاریخی به شمار میرود؛ روزی که دست انگلیس از منابع نفتی ایران کوتاه شد و نفت ایران در اختیار مردمش قرار گرفت.
حاکمیت مطلق انگلستان بر نفت ایران
سال 1901 میلادی بود که مظفرالدین شاه از پادشاهان دوره قاجاریه ایران امتیازی را به انگلستان اعطا میکند. مظفرالدین شاه در قراردادی که با ویلیام ناکس دارسی تبعه انگلیس میبندد ایران را ملزم میکند که امتیاز نفت کشور تا اواسط قرن بیستم میلادی در اختیار انگلیس قرار بگیرد، قراردادی که حاکمیت مطلق دولت انگلیس را بر منابع عظیم نفتی ایران تضمین میکرد.
روحانیت پیشگام نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران
روند استعمار نفت توسط انگلستان ادامه داشت تا اینکه آیتالله کاشانی در حالی که در تبعید بود طی اعلامیهای خواستار لغو امتیاز انگلیس شد. آیتالله کاشانی که در بهمن 1327 در 70 سالگی پس از مدتی حبس در قلعه فلکالافلاک خرمآباد به لبنان تبعید شده بود، در اول بهمن 1327 طی اعلامیه شدیداللحنی خواستار «لغو امتیاز» نفت شده بود و در آن اعلامیه تأکید کرد: "علت واقعی بازداشت و تبعید خود را همین موضوع و اقدام علیه سیاست استعماری انگلیس ذکر کرد."
همراه با آیت الله کاشانی علمای دیگر از جمله آیتاللهالعظمی خوانساری (از مراجع ثلاث قم)، آیتالله بهاالدین محلاتی، آیتالله عباسعلی شاهرودی، آیتالله سیدحسن چهارسوقی، آیتالله شیخ باقر رسولی، آیتالله سیدمحمود روحانی قمی، آیتالله شیخ محمدرضا کلباسی، آیتالله حاج شیخ مهدی نجفی، آیتالله فقیه سبزواری و گروه کثیری از روحانیون فعال و مبارز مانند حاج سیدحسین خادمی و حاج شیخ مرتضی مدرسی اردکانی، حاج سیدمصطفی سیدالعراقین و... نیز در مخالفت با امتیاز نفت ایران به انگلیس به پا خواستند. آیتاللهالعظمی بروجردی نیز از نهضت نفت حمایت میکرد و به علمای تهران نامه نوشت که نباید با این حرکت مخالفت کنند.
ائتلاف ملیگراها با روحانیت در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران
بازگشت آیتالله کاشانی به ایران فصل جدیدی از مبارزات وی را در جریان نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران به وجود آورد. با استقبال با شکوه مردم و چهرههای سیاسی از آیتالله کاشانی و نامهها و اعلامیههای وی در جریان مبارزه با استعمار نفت توسط انگلیس باعث شد در فصل جدید مبارزات آیتالله کاشانی به عنوان چهره اصلی مبارزه با انگلیس مطرح شود.
در دورهای که آیتالله کاشانی از تبعید بازگشت، مصدق از چهرههای ملیگرا در نخستین جلسات مجلس شورای ملی پیامی درباره تفکر ملی شدن صنعت نفت و اعتراض به تبعید غیر قانونی خود و بیاعتباری مصوبات مجلس موحسسان در صحن مجلس قرائت کرد.
در بخشی از این پیام آمده بود: «... وظیفه دینی و ملی دانستم که نظر ملت ایران را در باب مظالم شرکت نفت و حقوق مغضوبه ملت ایران در طی اعلامیه ای منتشر کنم و جدا استیفای حقوق از دست رفته آنها را بخواهم و مخالفت مردم را با هر قرار داد یا عملی که مشعر بر تثبیت و تایید عمل اکراهی غیر نافذ سنه 1312 شمسی مطابق با سال 1933 میلادی باشد اظهار نمایم. نفت ایران متعلق به ملت ایران است و به هر ترتیبی که بخواهد نسبت به آن رفتار می کند و قرارداد قانونی که به اکراه و اجبار تحمیل شود هیچ نوع ارزش قضایی ندارد و نمی تواند ملت ایران را از حقوق مسلمه خود محروم کند».
در گرماگرم مبارزات روحانیون، مردم و ملیگرا در جریان ملی شدن صنعت نفت ایران، اعلام شد که رزمارا به عنوان نخست وزیری منصوب شده است. نخست وزیری رزم آرا برای این بود که وی حافظ قرارداد نفتی انگلیس در ایران باشد و به روش نظامی این موضوع را حل کند. در این شرایط آیت الله کاشانی مبارزه شدیدی را با رزم آرا شروع کرد و با صادر کردن اعلامیه ای تند مردم را به مقاومت در مقابل حکومت او فراخواند.
مصدق نیز با صدور فرمان نخست وزیری رزم آرا اعلامیه آیت الله کاشانی علیه رزم آرا در مجلس قرائت کرد که در آن مخالفت شدید و قطعی با حکومت رزم آرا که برخلاف افکار عمومی و به کمک و تحریک بیگانگان بر سر کار آمده بود بیان شده بود. اینجا بزنگاه ائتلاف ملیگراها با روحانیت شد تا هر دو طیف برای رسیدن به هدف واحد که همان ملی شدن صنعت نفت ایران بود در کنار هم قرار بگیرند.
سرانجام نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران
پس از روی کار آمدن رزم آرا، وی توسط یکی از اعضای فدائیان اسلام ترور شد و باعث شد نگذارد رزم آرا مأموریت خود را انجام دهد. خلیل طهماسبی از اعضای فدائیان اسلام پس از ترور رزم آرا میگوید:" من یک فدایی دین اسلام بودم وظیفه من این بود که در این راه و در راه خدمت به دین و ملت مسلمان ایران فداکاری کنم."
ترور رزم آرا باعث شد وحشتی در دل حکومت بیاندازد و دیگر هیچ کسی جرأت مقاومت در برابر طرح ملی شدن صنعت نفت نداشت. از این رو، تعدادی از نمایندگان مجلس شورای ملی بلافاصله موضوع ملی شدن صنعت نفت را در مجلس مطرح کردند و به تصویب رسید. پس از تصویب مجلس شورای اسلامی در 24 اسفندماه 1339، مجلس سنا نیز در 29 اسفندماه نیز قانون مجلس شورای ملی را تصویب کرد و به این ترتیب تلاش و مجاهدت مردم ایران به رهبری آیتالله کاشانی نتیجه داد و باعث خلع ید کامل انگلیس از منابع سرشار نفتی ایران است.
انتهای پیام/
